Ekonomi dünyası size karmaşık ve anlaşılması zor mu geliyor? Finansal okuryazarlığınızı geliştirmek ve gündelik hayatta sıkça duyduğunuz ekonomi terimlerini daha iyi anlamak mı istiyorsunuz? Bu rehber, temel kavramları sade bir dille açıklayarak ekonomi haberlerini daha rahat takip etmenizi sağlayabilir. Böylece gündelik hayatta sıklıkla karşımıza çıkan bu terimleri daha kolay anlayabilir ve mali geleceğinizi sağlam temeller üzerine kurmak için finansal bilginizi arttırabilirsiniz.

Mali geleceğinizi sağlam temeller üzerine kurmak için finansal bilginizi artırmaya hemen başlayın.

A

Açığa Satış: Sahip olunmayan bir finansal varlığın, genellikle bir aracı kurumdan ödünç alınarak satılması ve daha sonra fiyat düşüşü beklentisiyle daha düşük bir fiyattan geri alınıp iade edilmesi işlemidir.

Açık Bankacılık: Kullanıcıların bir bankadaki/finansal kuruluştaki finansal verilerini, kendi rızaları ile diğer bankaların ve/veya finansal kuruluşların erişimine açmasıdır.

Aktifler: Bir bireyin veya kurumun sahip olduğu ve ekonomik değer taşıyan tüm varlıklardır.

Amortisman: Bir varlığın ekonomik ömrü boyunca değerindeki azalmayı ifade eden muhasebe yöntemi olup, bu süreçte varlığın maliyeti, kullanım süresine yayılmış şekilde gider olarak kaydedilir. 

Anapara: Borçlanma veya yatırım işlemlerinde esas alınan ve faiz ya da getiri hesaplamalarının yapıldığı başlangıç sermaye tutarıdır.

API Bankacılığı (Uygulama Programlama Arayüzü): Bankaların hizmetlerini üçüncü taraf uygulamalarla güvenli şekilde paylaşmasına olanak tanıyan yazılım altyapısıdır.

Arbitraj: Aynı finansal varlığın farklı piyasalarda oluşan fiyat farklılıklarından yararlanmak amacıyla eşzamanlı olarak alım ve satımının gerçekleştirilmesi işlemidir.

Asgari Ödeme Tutarı: Kredi kartı borcunun son ödeme tarihinde ödenmesi gereken en düşük tutardır. Geri kalan borç bakiyesi üzerinden faiz işlemeye devam eder.

Avans: Genellikle belirli bir teminat karşılığında sağlanan, kısa vadeli ve belirli bir süre sonunda geri ödenmesi gereken finansal kaynak veya borç türüdür.

Ayı Piyasası: Piyasa fiyatlarının genel olarak düşüş eğiliminde olduğu dönemdir.

B

Bankalararası Kart Merkezi (BKM): Türkiye’de kartlı ödeme sistemlerinin etkin bir şekilde çalışmasını sağlamak amacıyla takas, mutabakat ve yönlendirme işlemlerini yöneten finansal kuruluş olup, ödeme sistemleri altyapısını düzenler.

Basit Faiz Oranı: Yalnızca anaparaya uygulanan ve vade boyunca değişmeyen faiz oranı olup, faiz hesaplamasında birikimli etkiler dikkate alınmaz.

BES (Bireysel Emeklilik Sistemi): Kişilerin emeklilik dönemine yönelik birikim yapmasını teşvik eden, devlet katkısı içeren ve belirlenen fonlarla değerlendirilen isteğe bağlı tasarruf ve yatırım sistemidir. 

BIST 100: Borsa İstanbul’da işlem göre piyasa ve işlem hacmi açısından en yüksek 100 hisse senedinin performansını ölçmek için kullanılan temel göstergedir.

Bilanço: Bir şirketin belirli bir tarihte sahip olduğu varlıkları, borçlarını ve özkaynaklarını gösteren finansal tablodur.

Bileşik Faiz Oranı: Bir yatırımın kazandığı faizin anaparaya eklenerek tekrar faiz hesaplamasına dahil edilmesiyle elde edilen faiz oranıdır. Bu yöntem, uzun vadede daha yüksek bir getiri sağlama potansiyeline sahiptir.

BİST (Borsa İstanbul): Türkiye’de menkul kıymetlerin (örneğin hisse senetleri, tahviller) alınıp satıldığı organize sermaye piyasasıdır.

Bloke: Bir banka hesabındaki paranın, belirli bir süre veya belirli bir şart gerçekleşene kadar kullanıma kapatılması durumudur. Bloke işlemi, yasal düzenlemeler, güvenlik önlemleri veya finansal işlemlerle ilgili belirli kısıtlamalar nedeniyle uygulanabilir.

Boğa Piyasası: Piyasa fiyatlarının genel olarak yükselme eğiliminde olduğu dönemdir.

Bono: Finansman sağlamak amacıyla; Özel Şirketler, Kamu Kurumları ya da T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından yurt içinde çıkarılan ve vadesi bir yıldan kısa olan menkul kıymetlerdir.

Borsa: Menkul kıymetler, emtialar, döviz, vadeli işlemler ve opsiyon sözleşmelerinin halka açık alınıp satıldığı; kendine özgü kuralları olan organize piyasalardır.

Broker: Finansal piyasalarda alım ve satım işlemlerine aracılık eden, yatırımcılar ile piyasa arasında bağlantı kuran lisanslı profesyonel hizmet sağlayıcıdır.

Brüt Kâr: Bir şirketin satış gelirlerinden, ürün veya hizmetlerin maliyeti düşüldükten sonra elde ettiği kârdır.

C

Cari Açık: Bir ülkenin ithalatının, ihracatından fazla olması durumunda ortaya çıkan dış ticaret açığıdır. Mal ve hizmet ticaretiyle birlikte gelir transferleri ve cari transferleri de kapsar.

Cari Hesap: Günlük finansal işlemleri yürütmek için kullanılan banka hesabı olup, vadesiz mevduat hesabı olarak da bilinir ve para yatırma, çekme ve transfer işlemlerine olanak tanır. Cari hesaplar genellikle faiz getirisi sağlamaz ve likidite yönetimi için kullanılır.

CDS (Credit Default Swap / Kredi Temerrüt Takası): Bir ülke ya da şirketin borcunu ödeyememe riskine karşı sigorta işlevi gören, bu riski devretmeye yarayan finansal türev üründür.

Chargeback (Ters İbraz): Kredi kartı ile yapılan bir harcamanın, itiraz sonucu kart sahibine iade edilmesi sürecidir. Genellikle yetkisiz veya hatalı işlemlerde kullanılır.

Ciro: Bir şirketin belirli bir dönem içinde yaptığı tüm satışlardan elde ettiği toplam gelir tutarıdır. Kâr veya maliyet hesapları dikkate alınmadan yalnızca satış hacmini gösterir.

CVV: Bankomat ve kredi kartlarının arka yüzündeki beyaz alana güvenlik amacıyla basılan rakamların son üç hanesidir.

D

Debit Kart: Para yatırıp çekmeye, mevduat hesabında bulunan parayla alışveriş yapmaya yarayan banka kartıdır.

Deflasyon: Fiyatlar genel düzeyinde sürekli ve geniş çaplı bir düşüş eğilimini ifade eden ekonomik durumdur. Genellikle toplam talebin yetersiz olması nedeniyle ortaya çıkar ve ekonomik durgunlukla ilişkilendirilebilir.

Dekont: Bir bankacılık işleminin tarih, tutar ve hesap bilgileri gibi detaylarını gösteren resmî belgedir. Bu belge, işlemin kayıt altına alındığını kanıtlar.

Devalüasyon: Sabit kur rejiminde, ulusal para biriminin yabancı para birimleri karşısındaki değerinin hükümet veya merkez bankası tarafından resmi olarak düşürülmesi işlemidir. Bu uygulama, ihracatı teşvik etmek ve dış ticaret dengesini iyileştirmek amacıyla gerçekleştirilebilir.

Dezenflasyon: Enflasyon oranındaki düşüş sürecini ifade eden ekonomik kavram olup, fiyat artış hızının azalmasını gösterir ancak fiyatların düşmesi anlamına gelmez.

Dış Ticaret Dengesi: Bir ülkenin belirli bir dönem içerisindeki toplam ihracatı ile toplam ithalatı arasındaki farkı gösteren ekonomik göstergedir. Pozitif olması dış ticaret fazlasını, negatif olması ise dış ticaret açığını ifade eder.

Dijital Cüzdan: Kullanıcıların para ve kart bilgilerini elektronik ortamda saklamasına ve çevrimiçi veya temassız ödeme yapmasına olanak tanıyan, mobil uygulama veya yazılım tabanlı ödeme hizmetidir. Dijital cüzdanlar, güvenlik ve kullanım kolaylığı sağlayarak fiziksel kart ihtiyacını azaltır.

Dijital Ekonomi: Dijital teknolojilere dayalı olarak mal ve hizmet üretimi, dağıtımı ve tüketimini içeren ekonomik yapıdır.

Doğrudan Yabancı Yatırım: Bir yatırımcının başka bir ülkede ekonomik faaliyeti kontrol edecek şekilde yatırım yapması olup, genellikle yeni şirket kurma, ortaklık veya satın alma yoluyla gerçekleştirilir.

Dolarizasyon: Yabancı bir para biriminin, yerel para birimi yerine yaygın olarak kullanılması durumu olup, genellikle yüksek enflasyon veya ekonomik belirsizlik yaşayan ülkelerde gözlemlenir.

Dönen Varlık: Nakit, alacaklar, stoklar gibi kısa vadede (genellikle bir yıl içinde) paraya çevrilebilen veya tüketilebilen varlıklardır.

Döngüsel Ekonomi: Atık üretimini en aza indirerek kaynakların yeniden kullanımı, geri dönüşümü ve yeniden üretimi üzerine kurulu ekonomik sistemdir.

Duran Varlık: Uzun vadeli kullanım için elde tutulan, bir yıl içinde paraya çevrilmesi beklenmeyen varlıklardır.

Dünya Bankası (The World Bank): Küresel kalkınmayı desteklemek amacıyla, gelişmekte olan ülkelere finansal kaynak sağlayan, ekonomik projeleri finanse eden ve teknik yardım sunan uluslararası bir kuruluştur.

E

EFT: Türk Lirası üzerinden bankalar arası yapılan para transferlerinin elektronik ortamda gerçek zamanlı mutabakatını sağlayan ödeme sistemidir.

Ek Hesap: Limiti önceden belirlenmiş ve vadesiz mevduat hesaba tanımlanmış nakit kredi ürünüdür.

Ekspertiz: Bir taşıtın, aracın, gayrimenkulün veya menkulün, projesine/ruhsatına bağlı hak ve faydaların belli bir tarihteki muhtemel değerinin bağımsız ve tarafsız olarak yetkilendirilmiş kişi/kişilerce takdirinin yapılmasıdır.

Emisyon: Merkez bankası tarafından dolaşıma sürülen toplam banknot miktarı olup, para arzının önemli bir bileşeni olarak ekonomik istikrar ve enflasyon politikalarıyla yakından ilişkilidir.

Emtia: Altın, petrol, buğday gibi ticarete konu olabilen ve arz-talep dinamikleri ile fiyatı belirlenen fiziksel mal varlıklarını ifade eder.

Endeks: Belirli bir finansal varlık grubunun performansını ölçmeye yarayan, zaman içinde değer değişimlerini gösteren istatistiksel bir göstergedir. Endeksler; hisse senetleri, tahviller veya diğer yatırım araçlarının fiyat hareketlerini izlemek için kullanılır.

Enflasyon: Fiyatlar genel düzeyinin belirli bir dönem boyunca sürekli olarak artması durumudur. Bu süreç, paranın satın alma gücünün azalmasına yol açar ve makroekonomik analizlerde temel göstergelerden biri olarak kabul edilir.

Eurobond: Bir ülkenin, kendi ulusal para birimi dışında bir para birimi cinsinden ihraç ettiği ve genellikle uluslararası yatırımcılara sunulan uzun vadeli borçlanma aracıdır.

F

Faiz Oranı: Belirli bir dönem için sermayenin kullanım maliyetini veya getirisini belirleyen yüzdesel oran olup, kredi maliyetlerini, yatırım getirilerini ve ekonomik büyümeyi doğrudan etkileyen bir göstergedir.

Faiz: Borç verilen ya da yatırılan paranın belirli bir süre kullanılması karşılığında kazanılan veya ödenen ek tutardır. 

Faktoring: İşletmelerin kısa vadeli ticari alacaklarını bir finansal kuruluşa devrederek anında nakit akışı sağlamalarına olanak tanıyan finansman yöntemidir. Bu hizmet, tahsilat yönetimi ve risk üstlenme süreçlerini de içerebilir.

FAST (Fonların Anlık ve Sürekli Transferi): Türkiye'de kullanılan, farklı bankalar arasında 7/24 anlık ve hızlı para transferi yapılmasını sağlayan elektronik ödeme sistemidir. FAST, geleneksel EFT sistemine kıyasla daha hızlı işlem yapılmasına olanak tanır.

Fed: Amerika Birleşik Devletleri'nin merkez bankasıdır. Para politikasını belirlemek, fiyat istikrarını sağlamak ve finansal sistemi denetlemekle sorumludur.

Finansal Konsolidasyon: Ana ortaklık statüsündeki bir kuruluşa ait finansal verilerin, sermayesinde paya sahip olduğu kuruluşların finansal verileri ile birleştirilmesi, raporlanması ve tek bir işletme gibi sunulması işlemleri sürecidir.

Finansal Okuryazarlık: Bireylerin finansal kavramları anlama, tasarruf yapma, yatırım araçlarını değerlendirme ve bilinçli finansal kararlar alma yeteneğini ifade eden beceri ve bilgi düzeyidir.

Fon: Mali piyasalarda yatırımcılar tarafından kullanılan, farklı finansal araçları içeren ve genellikle belirli bir strateji çerçevesinde yönetilen yatırım veya tasarruf birimidir.

Forex (Foreign Exchange / Döviz Piyasası): Ülkelerin para birimlerinin karşılıklı olarak alınıp satıldığı, küresel ve 24 saat açık döviz piyasasıdır.

G

G7: Amerika Birleşik Devletleri, Kanada, Birleşik Krallık, Fransa, İtalya, Almanya ve Japonya’dan oluşan, ekonomik açıdan en gelişmiş ülkelerin oluşturduğu gruptur.

Garantör: Bir başkasının borcunu ödememesi durumunda, bu borcu yasal olarak üstlenmeyi kabul eden gerçek veya tüzel kişidir.

Gayri Safi Milli Hasıla (GSMH): Bir ülkenin vatandaşları tarafından hem yurtiçinde hem de yurtdışında belirli bir dönemde üretilen tüm mal ve hizmetlerin toplam ekonomik değeridir. Bu gösterge, ulusal gelirin sınır ötesi faaliyetleri de kapsayan ölçüsüdür.

Gayri Safi Yurtiçi Hasıla (GSYİH): Bir ülkenin sınırları içinde belirli bir dönemde üretilen mal ve hizmetlerin toplam piyasa değerini ifade eden, ekonomik büyümenin temel göstergelerinden biri olan ölçüttür.

Gayrimenkul Yatırım Ortaklığı: Gayrimenkul projelerine yatırım yapmak, bu varlıkları işletmek ve geliştirmek amacıyla kurulan, yatırımcıların ortak olduğu ve sermaye piyasası düzenlemelerine tabi bir kurumsal yatırım kuruluşudur.

Gig Ekonomisi: Serbest, geçici ya da kısa süreli işlerde çalışan bireylerin oluşturduğu iş gücünü ifade eden ekonomik yapıdır.

Gölge Bankacılık: Geleneksel bankacılık sistemine dahil olmayan ancak benzer finansal hizmetleri sunan, düzenlemeye tabi olmayan veya kısmen tabi olan finansal kuruluşlar tarafından yürütülen kredi aracılığı faaliyetlerini ifade eder.

H

Halka Arz: Bir şirketin hisselerinin ilk kez kamuya açık şekilde satışa sunulmasıdır. Bu işlem, şirketin paylarının borsa gibi organize piyasalarda işlem görmesini sağlar.

Hamil: Hisse senedi, çek vb. kıymetli evrakı elinde bulunduran kimseye verilen addır.

Hesap Özeti: Gün, ay, yıl gibi belirli dönemler sonunda hesap sahibine verilen hesap dökümüdür. Hesap ekstresi olarak da bilinir.

Hisse Senedi: Bir şirketin sermayesindeki ortaklık payını temsil eden ve sahibine şirketin kârından pay alma, oy kullanma gibi haklar sağlayan menkul kıymettir. Hisse senetleri, borsalarda işlem görerek yatırımcılar arasında el değiştirebilir.

I / İ

IBAN: Para transferlerinin hızlı, hatasız ve az maliyetle gerçekleştirilmesi amacıyla belirli bir standarda göre oluşturulmuş uluslararası banka hesap numarasıdır.

ISO (Uluslararası Standardizasyon Örgütü): Ürün, hizmet ve sistemler için uluslararası standartlar belirleyen kuruluştur. Finans ve bilgi güvenliği alanlarında da çeşitli standartlar geliştirir.

İki Aşamalı Doğrulama: Bir kullanıcı hesabına erişim sağlamak için iki farklı güvenlik adımının (örneğin şifre ve telefon kodu) birlikte kullanıldığı kimlik doğrulama yöntemidir.

İkincil Piyasa: Halka arz edilmiş menkul kıymetlerin, yatırımcılar arasında alınıp satıldığı piyasadır. Bu piyasada işlemler, ihraççı yerine yatırımcılar arasında gerçekleşir.

İpotek: Halen mevcut olan veya henüz doğmamış olmakla beraber doğması kesin veya olası bulunan herhangi bir alacağı güvence altına almak için taşınmaz mal üzerine kurulan rehin işlemidir.

İskonto Oranı: Bir borcun ya da senedin vadesinden önce ödenmesi durumunda ödendiği gün ile vade arasındaki faiz tutarının geri ödenmesidir.

İskonto: Ticari senetlerin veya vadeli alacakların, vadesinden önce belirli bir indirim oranı uygulanarak nakde çevrilmesi işlemidir. Bu yöntem, işletmelere erken finansman sağlayarak nakit akışlarını düzenlemelerine yardımcı olur.

İşlem Hacmi: Belirli bir zaman diliminde, finansal piyasalarda işlem gören menkul kıymetlerin, emtiaların veya diğer yatırım araçlarının toplam alım-satım miktarını ifade eder. İşlem hacmi, piyasanın likiditesini ve yatırımcı ilgisini ölçmek için kullanılan önemli bir göstergedir.
 

K

Kaldıraç: Daha küçük bir sermaye ile daha büyük işlem hacmine ulaşmayı sağlayan finansal mekanizmadır. Yatırımın getiri potansiyelini artırırken, risk düzeyini de yükseltir.

Kambiyo: Para ya da para yerine geçen belgelerin değiştirilmelerine özgü olan işlemlerdir. Para alımı ve satımı ile ilgili işlemleri kapsar.

Konsolidasyon: Borçların vade, faiz oranı ve ödeme koşulları gibi unsurlar bakımından yeniden değerlendirilerek yeni bir borç yapısına dönüştürülmesidir. Genellikle birden fazla borcun tek bir yükümlülük haline getirilmesini içerir.

Konsorsiyum: Birden fazla işletmenin, belirli bir projeyi gerçekleştirmek veya finansman sağlamak amacıyla oluşturduğu geçici iş birliğidir.

Kredi Kartı: Kart sahiplerine belirli yerlerde kredili alışveriş imkânı sağlayan bir tür ödeme aracıdır.

Kredi Notu: Bir bireyin veya şirketin geçmiş finansal performansı, ödeme alışkanlıkları ve borç ödeme kabiliyetine bağlı olarak belirlenen, kredi geri ödeme güvenilirliğini gösteren sayısal derecelendirme puanıdır. 

Kriptopara: İnternet üzerinden dijital olarak kullanılan ve herhangi bir merkezî otoriteye bağlı olmayan dijital para birimidir. Genellikle özel bir yazılım altyapısı üzerinden üretilir ve saklanır.

KVKK (Kişisel Verilerin Korunması Kanunu): Türkiye’de kişisel verilerin işlenmesini, saklanmasını ve paylaşılmasını düzenleyen yasal çerçevedir.

L

Leasing: Firmaların faaliyetleri için ihtiyaç duydukları duran varlıkların finansal kiralama (leasing) şirketi tarafından satın alınması, kullanım hakkının, kiralar karşılığında ve bir sözleşme ile firmaya devredilmesi ve sözleşme bitiminde mülkiyetinin leasing şirketinden firmaya geçmesini sağlayan bir kiralama/finansman yöntemidir.

LIBOR (London Interbank Offered Rate): Londra bankalar arası piyasada bankaların birbirlerine uyguladığı kısa vadeli borçlanma faiz oranıdır.

Likidite: Bir finansal varlığın, piyasa fiyatında önemli bir değişim yaratmadan hızlı ve kolay bir şekilde nakde dönüştürülebilme derecesini ifade eder. Likidite seviyesi, varlığın piyasadaki işlem hacmi ve talep düzeyi ile doğrudan ilişkilidir.

Limit Emir: Belirli bir fiyat seviyesine ulaşmadan gerçekleşmeyen, yatırımcının önceden belirlediği fiyattan alış veya satış yapılmasını sağlayan emir türüdür. Alış emri piyasa fiyatının altında, satış emri ise piyasa fiyatının üstünde verilir.

Lot: Finansal piyasalarda, belirli bir varlık türünün standart birimlere bölünerek işlem gördüğü en küçük işlem birimidir. Lot büyüklüğü, piyasaya ve işlem gören finansal enstrümana bağlı olarak değişiklik gösterebilir.

M

Marjinal Maliyet: Üretim miktarının bir birim artırılmasıyla ortaya çıkan ek maliyettir.

Menkul Kıymet: Ortaklık veya alacaklılık sağlayan, belli bir meblağı temsil eden, yatırım aracı olarak kullanılan, dönemsel gelir getiren, misli nitelikte, seri halinde çıkarılan, ibareleri aynı olan ve şartları Kurulca belirlenen evraktır.

Merkez Bankası: Bir ülkenin para politikasını belirleyen, para arzını ve faiz oranlarını yöneten, fiyat istikrarını ve finansal sistemin güvenliğini sağlamaktan sorumlu kurumdur.

Mevduat: Bireyler veya kurumlar tarafından bankaya yatırılan ve belirli koşullar altında saklanan, faiz getirisi sağlayabilen veya istenildiğinde çekilebilen para tutarıdır. Mevduatlar, vadesiz veya vadeli olarak değerlendirilerek farklı faiz oranlarına tabi olabilir.

Mobil Temassız Ödeme: Fiziki bir kredi kartına ihtiyaç duymadan, cep telefonuna tanımlanan kartla NFC teknolojisini kullanarak ödeme yapmayı sağlayan sistemdir.

Mutabakat: Finansal işlemlerde, tarafların hesapları arasındaki tutarsızlıkların giderilmesi ve yükümlülüklerin karşılıklı olarak doğrulanması sürecidir. Bu işlem, muhasebe kayıtlarının düzenlenmesi ve hata riskinin azaltılması açısından önemlidir.

N

Nakit Avans: Kredi kartı sahiplerinin ATM’den veya banka şubelerinden belirli bir limit dahilinde nakit para çekmelerine olanak tanıyan finansal hizmettir. Nakit avans işlemleri, genellikle standart kredi kartı işlemlerine kıyasla daha yüksek faiz oranlarına tabi tutulur.

NFT (Non-Fungible Token / Değiştirilemez Jeton): Dijital ortamda benzersiz olarak tanımlanan, takas edilemeyen ve genellikle sanat, koleksiyon ya da oyun içeriği gibi varlıkları temsil eden dijital sertifikadır.

Nominal Değer: Bir finansal varlık veya menkul kıymetin üzerinde yazılı olan ve ihraç edildiği an itibarıyla belirlenen resmi değeridir.

O

Oltalama (Phishing): Kullanıcıların kişisel veya finansal bilgilerini ele geçirmek amacıyla yapılan sahte e-posta, mesaj veya internet sitesi yoluyla gerçekleştirilen dolandırıcılık yöntemidir.

Ons: Altın, gümüş, platin gibi değerli metallerin uluslararası piyasalarda ölçülmesinde kullanılan, yaklaşık 31,10 gramlık bir ağırlık birimidir.

Opsiyon: Bir malı, kıymeti veya finansal göstergeyi önceden karşılıklı anlaşılarak belirlenmiş bir vade ve fiyattan alma-satma hakkı veren kontrattır.

P

Para Piyasası: Kısa vadeli yüksek likiditeye sahip finansal araçların işlem gördüğü piyasadır. 

Para Politikası: Ekonomik büyüme, fiyat istikrarı ve istihdam gibi makroekonomik hedeflere ulaşmak için merkez bankaları tarafından uygulanan para arzı, faiz oranı ve döviz kuru yönetimi politikalarını kapsar.

Parite: İki farklı para biriminin birbirine göre belirlenen değişim oranıdır. Bu oran, döviz piyasalarındaki arz ve talep dengelerine bağlı olarak sürekli olarak değişebilir.

Paylaşım Ekonomisi: Bireylerin sahip oldukları kaynakları (örneğin araç, konut, beceri) dijital platformlar aracılığıyla başkalarıyla paylaşmasına dayalı ekonomik modeldir.

Piyasa Değeri: Bir şirketin borsadaki hisse fiyatı ile toplam hisse sayısının çarpılmasıyla elde edilen, şirketin piyasa üzerindeki toplam değeridir.

Portföy: Bir kişinin ya da kurumun sahip olduğu tüm yatırım araçlarının toplamıdır. Bu yatırımlar arasında hisse senetleri, tahviller, altın gibi emtialar ve benzeri varlıklar bulunabilir.

Provizyon: Kredi kartı ile yapılan bir harcama sonrası ödemenin kesinleşmesinden önce, harcama tutarının kart limitinden geçici olarak ayrılması işlemidir. Provizyon süreci, bankanın ödemenin geçerliliğini doğrulamasına ve risk yönetimi yapmasına olanak tanır.

Q

QR Kod ile Ödeme: Mobil cihazlar aracılığıyla, kare kod (QR kod) taranarak yapılan temassız ve hızlı ödeme yöntemidir.

R

Repo: Finansal varlıkların, belirlenen fiyat ve vade ile geri alım taahhüdüyle geçici olarak satıldığı kısa vadeli bir finansman işlemidir.

Resesyon: Ekonomik büyümenin belirli bir süre boyunca yavaşlaması veya negatif olması durumudur. Resesyon dönemlerinde üretim, tüketim ve istihdam seviyelerinde azalma görülebilir.

Revalüasyon: Sabit kur rejiminde ulusal para biriminin yabancı para birimleri karşısında değer kazanmasıdır. Genellikle ithalatın maliyetini düşürmek ve enflasyonu kontrol altına almak amacıyla uygulanır.

Rezerv Para: Merkez bankaları ve uluslararası kuruluşlar tarafından tutulan, yüksek likiditeye sahip ve uluslararası ödemelerde yaygın olarak kullanılan döviz ve altın cinsinden varlıklardır.

Risk Yönetimi: Finansal kayıpları önlemek veya en aza indirmek amacıyla risklerin belirlenmesi, analiz edilmesi ve kontrol altına alınmasını sağlayan stratejik süreçtir.

S

Satın Alma Gücü Paritesi: Farklı ülkelerde aynı mal ve hizmetlerin fiyatlarını eşitleyen kur oranı olup, uzun vadede döviz kurlarının belirlenmesinde temel ekonomik göstergelerden biri olarak kullanılır. Bu kavram, ülkeler arasındaki fiyat seviyelerini karşılaştırarak reel ekonomik gücü analiz etmeye yardımcı olur.

Senet: Kişi veya kuruluşların ödemeleri gereken borç tutarı ve tarihi gibi detayları kesinleştiren imzalı resmî belgedir.

Serbest Piyasa: Mal ve hizmet fiyatlarının arz ve talep dengesine göre belirlendiği, devlet müdahalesinin sınırlı olduğu ekonomik piyasa yapısıdır.

Sermaye Piyasası: Bir yıldan uzun vadeli yatırım araçlarının ihraç edildiği ve işlem gördüğü piyasadır.

Sigorta: Belirli bir prim karşılığında gelecekte yaşanabilecek olumsuz durumların teminat altına alındığı bir tür sözleşmedir.

Spekülasyon: Piyasa fiyatlarındaki değişimlerden kısa vadede kâr elde etmeyi amaçlayan yüksek riskli yatırım işlemidir.

SSL/TLS: İnternet üzerindeki veri iletimini şifreleyerek güvenli hale getiren iletişim protokolleridir. Genellikle web sitelerindeki “https” ifadesiyle tanımlanır.

Stagflasyon: Ekonomik durgunluk (resesyon) ile yüksek enflasyonun aynı dönemde yaşanması durumudur. Bu durum, büyümenin yavaşladığı ve işsizliğin arttığı bir ortamda fiyatların yükselmeye devam etmesiyle ortaya çıkar.

Stop Loss (Zararı Durdur): Yatırımcıların, zarar etme riskini sınırlamak için önceden belirlediği fiyattan otomatik satış emri vermesini sağlayan risk yönetim aracıdır.

Swap: İki tarafın, belirli bir süre boyunca faiz, döviz ya da başka finansal varlıklara ilişkin nakit akışlarını karşılıklı olarak değiştirmeyi taahhüt ettiği finansal sözleşmedir.

T

Tahvil: Finansman sağlamak amacıyla; Özel Şirketler, Kamu Kurumları ya da T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından yurt içinde çıkarılan ve vadesi bir yıldan uzun menkul kıymetlerdir.

Tasarruf: Gelirin tüketilmeyen kısmı olup, bireyler veya kurumlar tarafından ileride kullanılmak üzere biriktirilen finansal kaynakları ifade eder. 

Temettü: Bir şirketin elde ettiği kârın, ortaklara payları oranında nakit ya da ek hisse senedi olarak dağıtılan kısmıdır. Şirket kâr ettiğinde, bu kazancın bir bölümü temettü olarak hissedarlara verilebilir.

Ters Repo: Bir finansal kurumun, belirli bir fiyat ve vade ile geri alınmak üzere geçici olarak menkul kıymet satın alması işlemidir. Bu işlem, kısa vadeli likidite yönetimi ve faiz oranlarının düzenlenmesi amacıyla kullanılır.

Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE): Hane halkının satın aldığı mal ve hizmetlerin zaman içindeki fiyat değişimlerini ölçen ekonomik göstergedir. Bu endeks enflasyonun hesaplanmasında kullanılır ve gıda, konut, ulaştırma gibi harcamalardan oluşan bir mal ve hizmet sepetine göre belirlenir.

U / Ü

Uygunluk Testi: Yatırımcıların bilgi düzeyi, deneyimi ve mali durumu gibi kriterlere göre belirli finansal ürünlere ne derece uygun olduklarını değerlendiren süreçtir.

Üretici Fiyat Endeksi (ÜFE): Üreticilerin sattığı mal ve hizmetlerin zaman içindeki fiyat değişimlerini ölçen ekonomik göstergedir. Üretim aşamasındaki fiyat hareketlerini takip ederek enflasyon trendlerini analiz etmekte kullanılır.

V

Vade: Bir finansal sözleşmenin, borcun veya yatırım aracının belirlenen süresinin sona erdiği ve yükümlülüklerin yerine getirilmesi gereken tarihtir. Vade süresi kısa, orta veya uzun olabilir ve bu süre, yatırımın riski ve getiri düzeyi üzerinde doğrudan etkili olur.

Varant: Belirli bir varlığı (örneğin hisse senedi, endeks veya emtia) önceden belirlenmiş bir fiyattan, belirli bir vadede alma veya satma hakkı tanıyan ve yatırımcısına kaldıraç etkisi sağlayan finansal araçtır.

Varlık: Gelecekte ekonomik fayda sağlayabilecek, mali tablolar üzerinde değeri bulunan finansal veya fiziksel kaynaklardır. Varlıklar; nakit, menkul kıymetler, taşınmazlar veya fikri mülkiyet hakları gibi çeşitli biçimlerde olabilir.

Veri Maskeleme: Gerçek verilerin, yetkisiz erişime karşı korunması amacıyla kısmen ya da tamamen gizlenerek sahte verilerle değiştirilmesi işlemidir.

VİOP (Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası): Borsa İstanbul bünyesinde faaliyet gösteren, vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinin alınıp satıldığı piyasadır.

Virman: Aynı kişi veya kurumun, aynı banka içindeki hesapları arasında yapılan para transfer işlemidir. Bu işlem, genellikle şube içi veya internet bankacılığı üzerinden gerçekleştirilir.

Volatilite: Bir finansal varlığın fiyatında belli bir süre içinde meydana gelen dalgalanma düzeyidir. Volatilite ne kadar yüksekse, fiyat değişimleri o kadar hızlı ve belirsiz olabilir.

VPN (Virtual Private Network / Sanal Özel Ağ): Kullanıcıların internet bağlantılarını şifreleyerek daha güvenli ve gizli bir şekilde veri iletmelerini sağlayan teknolojidir.

Y

Yatırım Fonları: Yatırımcılardan toplanan birikimlerle oluşturulan portföyün yine yatırımcılar adına çeşitli para ve sermaye piyasası araçlarında değerlendirilmesi ile oluşan mal varlıklarıdır.

Yeşil Borçlanma Araçları: Elde edilen fonların çevresel sürdürülebilirlik kriterlerine uygun projelerin finansmanında kullanılması amacıyla ihraç edilen borçlanma araçlarıdır.

Yeşil Ekonomi: Doğal kaynakları koruyarak ekonomik büyüme sağlamayı amaçlayan, çevresel sürdürülebilirliği temel alan ekonomik modeldir.

3D Secure: Online alışverişlerde kart sahibinin kimliğini doğrulamak amacıyla kullanılan, şifre veya tek kullanımlık kodla desteklenen güvenli ödeme sistemidir.

Ekonomik kavramlara dair bilgilerinizi bir adım öteye taşımak için Ekonomik Araştırmalar sayfamıza göz atabilirsiniz